Iedereen aast op Michaël Borremans. Volgens de New York Times is hij op dit moment de beste figuratieve schilder ter wereld en figuratie is weer hot. Voorlinden introduceert hem in Nederland met een museaal retrospectief over de afgelopen twintig jaar. Maar wat bedoelt hij met ‘A Confrontation at the Zoo’?

Michaël Borremans laat ons in de spiegel kijken

Door Hendrik van Leeuwen

Michaël Borremans – Large Rocket (2019). Collection Museum Voorlinden. Foto Peter Cox

The Lid, 2011, Michaël Borremans, Collection museum Voorlinden

Vrijwel niemand gaat op de bonnefooi naar een museum met hedendaagse kunst. Een prikkelende recensie of een enthousiaste vriend fungeert vaak als stimulans. Wie ten overvloede de website van Voorlinden raadpleegt, wordt niet alleen lekker gemaakt maar ook gewaarschuwd: Michaël Borremans is een verraderlijke kunstenaar. Reden te meer om te gaan natuurlijk.

Hoewel de Vlaamse schilder wereldwijd furore maakt en er ondanks alle cultuurverschillen dus een grens overstijgende herkenning moet zijn, is zijn werk lastig te duiden. Voorlinden prijst zijn droogkomische voorliefde voor het absurde en het theatrale. Dat klinkt geruststellend – droge humor is geen smartelijke treurnis – maar gevoelige zielen moeten toch op hun tellen oppassen. “Hij verleidt je met het vakmanschap van een oude meester,” zegt directeur Suzanne Swarts, “en laat je vervolgens struikelen over zijn surrealistische inhoud.”

Nu is er waarschijnlijk geen surrealistischer land dan België. De tweetalige bevolking is ruggelings aan elkaar vastgeklonken, separaat onder dezelfde katholiek paraplu, waarbij de Vlamingen zich lange tijd de mindere hebben gevoeld. Je ziet het terug bij James Ensor die België afschilderde als een carnavalesk gekkenhuis, terwijl René Magritte juist de gortdroge burgerlijkheid met rariteiten saboteerde. Nu is er dus Michaël Borremans, geboren in 1963 en opgegroeid in Geraardsbergen. Een onbeduidend stadje dat op de landkaart even ver verwijderd is van Lille en Bruxelles als van Gent. Wielrenners stuiten er op de beruchte steile ‘Muur’. Ook Borremans droomde korte tijd van een carrière als rappe pedalist, maar dat idee bood toch te weinig perspectief. Hij richtte het vizier noordwaarts, op Gent, en verdiepte zich aldaar in tekenen en fotografie op de Hogeschool voor Wetenschap en Kunst. In beide vakken en op dezelfde instituut ging hij ook lesgeven, tot hij na tien jaar het roer omgooide.

Vermeer

Blijkens een interview in de NRC gebeurde dat na een bezoek aan het Amsterdamse Rijksmuseum. Oog in oog met de ‘Brief lezende vrouw’ van Johannes Vermeer drong tot hem door dat het medium waarin je je als kunstenaar bekwaamt ertoe doet. Niet de befaamde lichtval en de gevoeligheid van de scène, noch de afgewogen compositie en de kraakheldere schildertrant waren in Borremans’ ogen doorslaggevend voor de magie van Vermeer. Hij werd gegrepen door de materie, door de perfect gemanipuleerde olieverf op canvas. Die gelaagde, vettige, glanzend geverniste substantie maakten de voorstelling veel ‘tastbaarder’ dan welke tekening of foto dan ook. Na bestudering van de oude meesters – iets dat hij op eigen houtje deed, want klassiek schilderen kun je niet meer leren op een kunstacademie – ontwikkelde hij een effectieve, soms ietwat glibberige trant van schilderen. In de verte proef je de zwier van Rubens, de bijtkracht van Goya en de koele stomp op de juiste plek van Manet. Michaël Borremans heeft het nodige van deze meesters opgestoken, maar onmiskenbaar een eigen stijl ontwikkeld.

De beelden die hij met olieverf oproept zijn wonderlijk tweeslachtig. Enerzijds leeg (personages kijken je nooit aan) – anderzijds geladen (onderhuids broeit er van alles). Je weet eigenlijk niet waar je naar kijkt, terwijl de voorstelling toch naturalistisch is. Ligt dat blonde kind nu te slapen of is ze dood? Waarom is de ene hand rood en de andere groen? Tja, zegt u het maar. Het gidsje dat Voorlinden altijd bij de entree verstrekt, wil ons spelend met diverse abstracte begrippen best op een denkspoor zetten, maar moedigt ook een eigen invulling aan: ‘wie gewoonweg wil genieten van het mysterie en de emotionele weerklank (..) kan deze tekst (van het gidsje, red.) gerust negeren’. Dat lees je niet vaak in een museum. Maar het is geen slechte raad. Het dringt alleen heel langzaam tot de kijker door wat er eigenlijk van hem wordt verwacht…

The Acrobat, 2021, Michaël Borremans, Lam Collection, photo Peter Cox

The Sleeper, 2008, Michaël Borremans, Private collection, photo Maris Hutchinson

The Talent, 2023, Michaël Borremans, Private Collection, photo Cedric Verhelst

DOE-HET-ZELF

Aan alles zie je dat Borremans goed kan observeren. De menselijke figuur wordt met schetsmatig gemak opgeroepen. Hij houdt van toneelspelen met zijn modellen. Met de lappen stof en stukken karton die hij in huis haalt, laat hij zijn modellen zelf kostuums naaien en attributen maken, liefst als ze daar geen ervaring mee hebben. “Ik hou van de mislukking,” zegt hij tijdens een rondleiding voor de pers. De goede verstaander kan dat slechts met een flinke schep zout nemen, want zo’n mislukking kan er opzienbarend goed uitzien. De doe-het-zelver die – met behulp van hout, karton en plakband – een kamerplant in elkaar knutselde is een natuurtalent. Borremans heeft het fragiele gevaarte vereeuwigd op een schilderij van 2 meter breed en 2.60 hoog. Dan komt de charme wel over.

Dit doek maakt ook goed duidelijk dat Borremans sterk leunt op de ‘onderschildering’ van de oude meesters. Daarbij draait het allemaal om licht en donker. Met omber (grijsbruin), wit en zwart wordt de vorm bepaald. Het is alsof je naar een koele sepia-foto kijkt. De mensen, de attributen, het interieur en de omgeving worden zonder veel fleurige opsmuk opgeroepen. Kleur is in wezen niet nodig. Kleur, zo wisten de oude meesters al, is emotionele aankleding. Daar verleid je de kijker mee en fluister je intieme boodschappen in zijn oor. Neem de glanzende rode lippen waar Vermeer zo goed in is. Of neem het blauwe jakje van zijn brief lezende vrouw: dat is net zo hemels als de mantel van de maagd Maria.

Michaël Borremans is karig met kleur en dientengevolge doet de tentoonstelling vrij grauw aan. Bruintinten, okergeel en kraplak-rood maken de dienst uit. Het roept de sfeer op van rauw schilderslinnen en juten zakken. Maar Borremans’ manier van vormgeven is wel effectief: een basale onderschildering doet meteen oud-meesterlijk aan.

Michaël Borremans – Fire from the Sun, 2017. Collection Museum Voorlinden. Foto Peter Cox

Michaël Borremans – Fire from the Sun (Four Figures), 2017. Collection Museum Voorlinden. Foto Peter Cox

FIRE FROM THE SUN

Voorlinden heeft de afgelopen jaren peperduur maar prachtig werk van Borremans aan de collectie toegevoegd. ‘Raketman’ in een satijnen pak met puntige kap is zonder meer een topstuk. Onhandig staat hij symbool te wezen voor iets dat allerlei associaties oproept. De katholieke mijter daalt af tot op zijn enkels, om maar wat te noemen.

Buitengewoon confronterend is ‘Fire from the Sun’ met vier blote kinderen die opgaan in een bloederig spel. Het doek maakt deel uit van een grote serie (wie meer wil zien kan bij David Zwirner, zijn New Yorkse galerie, een liefhebbersuitgave bestellen), dus het gegeven moet Borremans mateloos geïntrigeerd hebben. Wie zelf kinderen heeft grootgebracht, weet dat ze – hoe schattig ook – in beginsel egocentrisch zijn en niet behept met enige moraal. Goed en kwaad, sociaal en asociaal zijn aangeleerde begrippen. In de klassieke schilderkunst zweven blote engeltjes als poesiealbum-plaatjes door de lucht, maar Borremans geeft daar een ‘Lord of the Flies-achtige’ draai aan. Laat kinderen hun goddelijke gang gaan en het kan bloederig aflopen. Het kraplakrood dat Borremans ervoor inzet, is uiterst suggestief. En dat amorele kind in ons raken we nooit helemaal kwijt. Staande voor dit doek begint te dagen wat Borremans met zijn werk beoogt.

In de laatste zaal hangen elf kleine portretten. Of misschien moet je ‘typeringen’ zeggen want het gaat niet om karakterstudies, maar om de manier waarop mensen naakt zijn, dan wel kleren dragen. De ene figuur is in witte stof gewikkeld, de andere draagt een cowboy-kostuum. In België bestaat een wildwest stadje met levensechte decors waar je in het weekend ook als volwassene cowboytje kunt spelen. Zonder echte kogels natuurlijk, maar wel met bier, rook en geknal. Hoewel ‘The Talent’ druipt van de ironie, zegt het veel over de manier waarop wij kinderen in vorm kneden.

De laatste aankoop van Voorlinden heet ‘The Monkey’. Het hoofd is vervangen door een porseleinen apengezicht. Wie goed heeft opgelet, ziet veel meer dan een kitscherig beeldje. Je gaat ook te rade bij jezelf. ’s Morgens en ’s avonds kijk je in de spiegel. Dat beeld wordt elke dag opnieuw in je geheugen geëtst. Misschien stelt het je gerust, misschien ben je er zelfs wel tevreden mee, maar er zijn ook altijd bedenkingen. Op slechte dagen staart er zelfs iemand terug en denk je: wie is die aap?

Portret Michaël Borremans. Foto Paul Kooiker

Michaël Borremans – The Monkey (2023). Collectie Museum Voorlinden. Foto Cedric Verhelst.